GUARDIANGE – ევროპელი ლიდერები ორი უპრეცედენტო სამიტისთვის ჩადიან სომხეთში -ქვეყანაში, რომელიც დიდი ხანია რუსეთის უახლოეს მოკავშირედ ითვლება სამხრეთ კავკასიაში.
როგორც BBC წერს, ამ სამ მილიონზე ნაკლები მოსახლეობის მქონე ქვეყნის სიმბოლური მნიშვნელობა ძნელია გადაჭარბებული იყოს; სომხეთი რუსეთის პრეზიდენტ ვლადიმერ პუტინის ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის წევრია, მოსკოვს კი სომხეთის ტერიტორიაზე სამხედრო ბაზას აქვს განლაგებული.
ორშაბათს, 30-ზე მეტი ევროპელი ლიდერი და კანადის პრემიერ-მინისტრი მონაწილეობას მიიღებენ ევროპის პოლიტიკური თანამეგობრობის (EPC) სამიტში, რომელიც დედაქალაქ ერევანში გაიმართება.
სამშაბათს გაიმართება ევროკავშირ-სომხეთის პირველი ორმხრივი სამიტი, რომელსაც დაესწრებიან ევროკომისიის პრეზიდენტი ურსულა ფონ დერ ლაიენი და ევროპული საბჭოს პრეზიდენტი ანტონიო კოშტა.
სომხეთი ენერგორესურსების მხრივ მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული რუსეთზე. ის რუსულ გაზს შეღავათიანი ტარიფით ყიდულობს – რაც პუტინმა 1-ელ აპრილს პრემიერ-მინისტრ ნიკოლ ფაშინიანის მოსკოვში ვიზიტის დროსაც დაადასტურა.
BBC-ის ცნობით, პუტინმა აღნიშნა, რომ რუსეთი სომხეთს გაზს, 1000 კუბურ მეტრს, 177,50 დოლარად (130,30 ფუნტი სტერლინგი) ჰყიდის, მაშინ როცა ევროპაში მისი ფასი 600 დოლარს (440,40 ფუნტი სტერლინგი) შეადგენს.
„განსხვავება დიდია, ის მნიშვნელოვანია“, – განაცხადა რუსეთის პრეზიდენტმა.
როგორ მოხდა, რომ რუსეთის ორბიტაში ასე მოქცეულმა ქვეყანამ ევროპელი ლიდერების უმეტესობა მიიღო?
BBC თავის სტატიაში აღნიშნავს, რომ გარდამტეხი მომენტი იყო სომხეთის 2023 წლის ომი მეზობელ აზერბაიჯანთან.
როდესაც აზერბაიჯანმა მთიანი ყარაბაღის დასაპყრობად ელვისებური სამხედრო ოპერაცია დაიწყო – რითაც 100 000-ზე მეტი ეთნიკური სომეხი განდევნა – რუსეთი, რომელსაც ადგილზე სამშვიდობოები ჰყავდა, განზე გადგა.
როგორც BBC შენიშნავს, რუსეთის ხელმძღვანელობით მოქმედი კოლექტიური უსაფრთხოების ხელშეკრულების ორგანიზაცია ასევე უპასუხოდ ტოვებდა აზერბაიჯანის ადრეულ შემოჭრას სომხეთის ტერიტორიაზე.
„ჩვენ გავაცნობიერეთ, რომ უსაფრთხოების არქიტექტურა, რომელშიც ჩვენ ვიმყოფებოდით, არ მუშაობდა“, – განუცხადა BBC-ის სომხეთის ეროვნული ასამბლეის საგარეო ურთიერთობათა კომიტეტის თავმჯდომარემ, სარგის ხანდანიანმა.
ერთი წლით ადრე ევროკავშირმა შუამავლობით მიაღწია საზღვრის აღიარების შეთანხმებას, რომლის ფარგლებშიც მან სამოქალაქო სადამკვირვებლო მისია განათავსა.
„ევროკავშირის ფიზიკურმა ყოფნამ ჩვენი მოქალაქეების აღქმა შეცვალა“, – თქვა ხანდანიანმა.
„ჩვენ გავაცნობიერეთ, რომ არსებობს საზოგადოებრივი მოთხოვნა ევროკავშირთან უფრო მჭიდრო ურთიერთობების შესახებ.“
2025 წლის მარტში სომხეთის პარლამენტმა მიიღო კანონი ევროკავშირში გაწევრიანების პროცესის დაწყების შესახებ.
სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის სამშვიდობო პროცესიც დაჩქარდა.
აგვისტოში ორი მეზობელი ქვეყნის ლიდერებმა თეთრ სახლში ხელი მოაწერეს ისტორიულ შეთანხმებას, რომლის მიზანია ათწლეულების განმავლობაში მიმდინარე კონფლიქტის დასრულება.
იქ მათ ასევე გამოაცხადეს ტრამპის მარშრუტი საერთაშორისო მშვიდობისა და კეთილდღეობისთვის – მნიშვნელოვანი დამაკავშირებელი დერეფანი, რომელიც სომხეთისა და ირანის საზღვარზე გაივლის და რეგიონს ევროპულ ბაზრებთან დააკავშირებს.
თუმცა, BBC მიიჩნევს, რომ ორ მეზობელს შორის სამშვიდობო პროცესი კვლავ მყიფეა და ევროპის მიერ სომხეთის მხარდაჭერას დიპლომატიური ფასი მოჰყვა.
აზერბაიჯანის პარლამენტმა გასულ კვირას ევროპარლამენტთან ურთიერთობების შეჩერების შესახებ გადაწყვეტილებას მხარი დაუჭირა – ევროპარლამენტარების მიერ მიღებული რეზოლუციის გამო, რომელიც მთიანი ყარაბაღიდან 2023 წელს გაქცეული სომხების დაბრუნების უფლებას და ბაქოს მიერ დაკავებული სომეხი პატიმრების გათავისუფლებას ითვალისწინებს.
ამასობაში, მოსკოვი დაუფარავი გაღიზიანებით აკვირდებოდა სომხეთის ევროკავშირთან სულ უფრო დათბილ ურთიერთობებს.
როგორც BBC აღნიშნავს, კრემლში შეხვედრის დროს, პუტინმა ეშმაკურად გაიღიმა, როდესაც ფაშინიანმა მის ქვეყანაში არსებული თავისუფლებებით დაიკვეხნა.
„სომხეთში სოციალური მედიის საიტები 100%-ით თავისუფალია, ყოველგვარი შეზღუდვის გარეშე“, – განუცხადა მან რუსეთის ლიდერს. რუსეთში ყველა ძირითადი დასავლური პლატფორმა დაბლოკილია.
თუმცა, პუტინმა ფაშინიანს შეახსენა, რომ მისი ევროკავშირში გაწევრიანების ამბიციები შეუთავსებელი იყო ევრაზიის ეკონომიკური კავშირის წევრობასთან.
„შეუძლებელია ერთდროულად იყო საბაჟო კავშირში როგორც ევროკავშირთან, ასევე ევრაზიულ ეკონომიკურ კავშირთან“, – თქვა მან.
„ეს უბრალოდ შეუძლებელია, განმარტების მიხედვით.“
ორშაბათს დაგეგმილ ევროპის ეკონომიკური თანამშრომლობის საბჭოს სამიტამდე სულ რაღაც რამდენიმე დღით ადრე რუსეთმა სომხური მინერალური წყლის იმპორტი აკრძალა.
„ეს ჰიბრიდული საფრთხის მუშაობის დამახასიათებელი ნიშანია“, – განაცხადა არტურ პაპიანმა CyberHUB-AM-დან, რომელიც სომხეთის საინფორმაციო სივრცეს აკვირდება.
მან აღნიშნა, რომ მაღალი თანამდებობის პირების მიერ გაკეთებულ პრო-ევროკავშირულ განცხადებებს ან ბრიუსელში ვიზიტებს ხშირად მოჰყვებოდა საქართველო-რუსეთის საზღვარზე სომხური სატვირთო მანქანების გაჩერების გადაწყვეტილებები და ჰაკერების მხრიდან სამთავრობო ვებგვერდების გათიშვის მუქარა.
გასულ თვეში ევროკავშირმა დაამტკიცა სომხეთისთვის ახალი სამოქალაქო მისია მომდევნო ორი წლის განმავლობაში, რომელიც შექმნილია რუსული დეზინფორმაციის, კიბერშეტევებისა და უკანონო ფინანსური ნაკადების წინააღმდეგ საბრძოლველად, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ივნისში დაგეგმილი სომხეთის საპარლამენტო არჩევნების წინ.
ის აგებულია მოლდოვაში ევროკავშირის მსგავსი განლაგების მოდელით 2025 წლის არჩევნებამდე, რომლის დროსაც პრო-ევროკავშირულმა ძალებმა შეინარჩუნეს ხელისუფლება.
„მე შევისწავლე ეს შემთხვევები, განსაკუთრებით მოლდოვასა და რუმინეთის, ასევე უკრაინის შემთხვევები“, – თქვა პაპიანმა. „ვხედავ, რომ არსებობს საერთო ტაქტიკა და პროცედურები“.
იანვარში მისმა გუნდმა WhatsApp-ზე მასობრივი შეტევა დააფიქსირა, რამაც, სავარაუდოდ, რამდენიმე ასეული ათასი ანგარიში გაანადგურა – პლატფორმა, რომელსაც, მისი თქმით, ფართოდ იყენებდნენ მთავრობის მინისტრები და თანამდებობის პირები.
ცალკე ოპერაციის ფარგლებში, ჰაკერებმა შექმნეს ყალბი Signal ანგარიში, რომელიც სომხეთში ევროკავშირის ელჩ ვასილის მარაგოსად ასაღებდა თავს და არასამთავრობო ორგანიზაციების ლიდერებს სომხეთ-ევროკავშირის ურთიერთობებისადმი მიძღვნილ ყალბ კონფერენციაზე იწვევდა.
რეგისტრაციის ბმული ნამდვილი ჩანდა. სამოქალაქო საზოგადოების გაწვრთნილი წარმომადგენლებიც კი მოტყუვდნენ. როდესაც თავდასხმის კვალი დადგინდა, IP მისამართები მოსკოვის ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე რუსეთის ქალაქ ზელენოგრადზე მიუთითებდა.
ერევანში დაგეგმილი სამიტების წინ პაპიანმა განაცხადა, რომ მხოლოდ ერთ დილას მან Telegram-ზე ექვსი ან შვიდი პოსტის პიკი დაითვალა, რომლებიც ერთ ნარატივს უჭერდნენ მხარს: რომ ეს მოვლენები სომხეთისთვის დაბრუნების შეუძლებლობის წერტილს წარმოადგენს და რომ რუსეთი ქვეყანას მათი მასპინძლობისთვის დასჯის.
„სომხეთის დემოკრატიული ინსტიტუტები ფუნქციონირებენ და რეალურ პროგრესს მიაღწიეს, თუმცა ისინი ზეწოლის ქვეშ არიან“, – განაცხადა ევროპის საბჭოს გენერალურმა მდივანმა ალენ ბერსეტმა, რომელიც სამიტებს ესწრება.
სომხეთის ივნისის არჩევნების წინ მისი მთავარი შეშფოთება უცხოური ჩარევა, დეზინფორმაცია და ონლაინ პოლიტიკური პოლარიზაცია იყო.
მისი თქმით, სომხეთს ამ საფრთხეებთან საბრძოლველად გარკვეული სამართლებრივი ინსტრუმენტები აქვს, თუმცა, ბევრი ქვეყნის მსგავსად, „ისინი ჯერ კიდევ სრულად არ არიან ადაპტირებულნი საფრთხის მასშტაბთან და დახვეწილობასთან“.
მიუხედავად იმისა, რომ ევროპელი ლიდერები ერევანში მიემგზავრებიან მომდევნო ორი წლის განმავლობაში სამოქალაქო მისიებისა და ვიზების ლიბერალიზაციის დაპირებებით, ევროკავშირში გაწევრიანების ვადები, თავდაცვის ვალდებულებები და რუსული გაზის ჩანაცვლების რაიმე გეგმა არ არსებობს.
ასეთი მტკიცე ვალდებულებების გარეშე, სომხეთის „ბალანსის აქტი“ რუსეთსა და დასავლეთს შორის ჯერ კიდევ არ დასრულებულა, ასკვნის BBC.
მომზადებულია GUARDIANGE -ის მიერ